Dünyada Bitkilerin Dağılımı

Bitkiler yeryüzünde topluluklar halinde bulunur. Aynı soydan bitkilerin bir araya gelmesiyle oluşan en küçük bitki topluluğuna Asosyasyon denir. O alan, bitkilerce hâkim olduğu adı alır. Örneğin meşelerden oluşmuş bir alanın bitki topluluğu meşedir denilmektedir. Kısacası, bitki topluluğu, aynı soydan ya da ayrı soydan olan fakat dış görünüşleri ve yaşama şekilleri birbirine benzeyen bitkilerin bir araya getirdiği topluluktur. Burada bitkiler aynı yaşama şekline sahiptir. Böyle bir topluluğa da bitki formasyonu denir. Bitki formasyonu tek bir bitkiden meydana gelebileceği gibi içinde çeşitli soydan bitkileri de barındırabilir. Örneğin orman bitki topluluğu bir formasyondur. Burada orman formasyonu, tek bir bitki soyundan ( iğne yapraklı ağaçlar ) olabileceği gibi dış görünümü ve yaşam şartları aynı olan bitkilerden de oluşabilir. Yeryüzünde bitki topluluğu olarak ormanları, çalıları, otları, tundra formunu görmekteyiz.

A- Orman Formasyonları: Yağış, sıcaklık ve toprak şartlarının elverişli ve yetişme devresinin uzun olduğu her yerde ağaç yetişmektedir. Yeryüzünün büyük kısmı ağaç yetiştirmeye elverişlidir. Ancak insanların ormanları yok etmesi nedeni ile bu formasyonun gelişmesine engel olunmuştur.

İklim ve toprak şartlarına bağlı olarak gelişmiş değişik tipte orman formasyonları oluşmaktadır.
Daima yeşil tropikal yağmur ormanları: Tropikal bölgede yaygın olan ve balta girmemiş orman adı da verilen bu ormanlar çok sık bir yapıya sahiptir. Bitkiler burada sürekli büyüme durumundadır. Bitkiler çeşitlilik göstermektedir. Otların, ağaçların, ağaççıkların bulunduğu bir formasyon oluşturur. Ağaçlar 70 metreye kadar boy yapabilir. Buradaki bitkiler çok sık ve büyük olduğu için orman tabanına güneş ışığı girememektedir. Daima yeşil tropikal yağmur ormanları, çok nemli ve kurak mevsimi hiç olmayan bölgelerde yer alır. Güney Amerika’da Amazon havzası, Afrika’da Senegal’den Gine körfezine kadar olan kısım ve Filipinler adasında sıklıkla görülmektedir.
Daima yeşil subtropik yağmur ormanları: Daima yeşil tropikal yağmur ormanları ile orta kuşağın aynı cins ormanları arasında yer alır. Buradaki ağaçların boyları 25-30 m arasındadır. Burada arada kuraklık ve don olaylarından bitki kısa bir dinlenme dönemine girmektedir. Bitkilerin büyümesi bütün yıl devam etmez. Yetişme devresinin az da olsa kısalması, bu bölgelerde ağaç tür zenginliğinin azalmasına neden olur. Ayrıca burada iğne yapraklı ağaçlar da görülmeye başlar. Bu da subtropikal yağmur ormanlarını, tropikal yağmur ormanlarından ayıran özelliktir. Daima yeşil subtropikal yağmur ormanları, nemli fakat araya kısa bir kurak devrenin girdiği iklim kuşağının ormanlarıdır. Yeryüzünde tropikal yağmur ormanlarının yakın çevrelerinde görülür.
Orta kuşağın daima yeşil yağmur ormanları: Subtropikal yağmur ormanlarına benzerlik gösterir. 20-30 metre boyunda ağaçlar yer alır ve buradaki orman türce fakirdir. Çünkü buralarda kurak devre daha uzun, don olayları daha etkilidir. Kuzey yarımküreden daha çok güney yarımkürede bu kuşak dikkat çeker. Şili, Avustralya gibi ülkeleri örnek verebiliriz.
Daima yeşil sert yapraklı ormanlar; Subtropikal bölgelerin kışı yağışlı, yazı kurak geçen yerlerinde görülmektedir. Ormanlardaki ağaçların boyu 15- 20 metre arasındadır. Burada ağaççıklar ve fundalıklar geniş yer kaplar. Bitkilerin yaprakları serttir. Çünkü buralarda yaz aylarının kurak olması ağaçların buharlaşmayı azaltmak için yaprakların bu şekli almasına neden olmuştur. Don olaylarının az olması nedeniyle kısa bir dinlenme dönemi vardır. Akdeniz ikliminin yaygın olduğu yerlerde görülmektedir. Kaliforniya’ da bu bölgede yer alır.
İğne yapraklı ormanlar: İğne yapraklı ormanlar yaz kış yeşil ağaçlardır. Yeryüzünde geniş bir alanı kaplar. Kuzey Amerika, Avrupa, Asya kıtalarının kuzey kısımlarında ve her iklimin dağlık alanlarında yer alır. İğne yapraklı ormanların yayılış gösterdikleri bölgelerde şiddetli don olaylarının görüldüğü ve kar örtüsünün uzun süre yerde kaldığı, kışların soğuk, yazların sıcak fakat kısa sürdüğü yerlerdir. Bu soğuk ve sert kışlara her ağaç türü dayanamadığından iğne yapraklı ormanlar, türce fakirdir. İğne yapraklı ağaçlar olarak ladin, melez, çam görülmektedir. Bu sert iklime uyabilen ve iğne yapraklı ağaç türleri içine karışabilen geniş yapraklı ağaçlar da yer alabilir. Bunlar huş, kavak ve kızılağaçtır.
Kışın yaprağını döken ormanlar: Orta kuşağın kış mevsimi soğuk geçen yerlerinde bulunmaktadır. En iyi geliştikleri yerler yağışlı serin bölgelerdir. Güney yarımkürenin orta kuşağında bu bitki örtüsü görülmektedir. Kuzey yarımkürede ise Orta Avrupa, Kuzey Anadolu, Asya ve Kuzey Amerika kıtalarının doğu kesimleridir. Kayın ağacına çok rastlanırken bunun yanında meşe ve gürgen gibi ağaç türlerine de rastlanmaktadır. Örneğin, Trakya’da Istrancaların kuzey yamaçlarındaki kışın yapraklarını döken ormanların ana ağacı kayındır. Kışın yapraklarını döken ormanların, daima yeşil iğne yapraklı ormanlar ile geçiş olduğu kısımlarda araya iğne yapraklı ağaç türleri de karışır. Böylelikle bu alanlarda, daima yeşil iğne yapraklı ağaçlarla kışın yapraklarını döken yayvan yapraklı ağaçların bir arada bulundukları değişik bir bitki formasyonu görülür ki, bu tür ormanlara karışık ormanlar adı verilir.
Muson ormanları: Tropikal ormanların arasında yer alır. Yaprağını döken ağaçlardan oluşmaktadır. Çok gür ve sık oluşları bakımından yağmur ormanlarına benzer. Tropikal bölgeler, Hindistan ve Avustralya’nın kuzeyi bu bitkilerden oluşmuştur.
Tropikal ve subtropikal kuru ormanlar, 5-6 ay kurak geçen yerlerde kışın yaprağını döken ağaçlarla kaplıdır. Ağaçların boyu kısadır.
Bataklık ormanlarına, taban suyunun yüzeye çıktığı yerlerde rastlanmaktadır. Kızılağaç, dışbudak, karaağaç ve söğüt ağaçları yer almaktadır.

B-Çalı Formasyonları: Ormanların bozulması sonucu oluşan 1-2 m boyundaki bitkiler topluluğunun oluşturduğu yerlerdir. Belli başlı çalı formasyonları şunlardır.
Maki formasyonu: Akdeniz ikliminin yayılım gösterdiği alanlarda görülmektedir. Kıyı bölgelerde gelişmiş 1-2 metre yüksekliğinde, ince gövdeli, daima yeşil yapraklı türlerden meydana gelmiş bitki topluluğuna maki formasyonu
denir. Daima yeşil yapraklı ve ince gövdeli bitkilerdir. Kocayemiş, sandal, funda, süpürge çalısı, sakız, mersin, keçiboynuzu, meşe, zeytin, defne bitkileri maki örtüsünü oluşturur.
Psödomaki formasyonu: Akdeniz ikliminin daha yağışlı yerlerinde görülmektedir. Yaz kış yapraklarını dökmeyen maki arasına, kışın yaprağını döken bazı bitki türleri karışır. İşte maki ile kışın yaprağını döken ağaççıkların bir arada bulundukları bitki topluluklarına psödomaki formasyonu denir. Psödomakinin yaygın olduğu yerlerde yetişme devresi maki bölgelerine oranla daha kısadır. Makilerin bulunduğu ortamlarda kış mevsimi belirgin olmadığından bitkilerin büyüme devreleri uzundur. Buna karşın psödomaki alanlarında kış mevsimi daha kuvvetli olduğundan bazı bitkiler kışın yaprağını dökebilir. Bitkiler dinlenmeye girer. Bu formasyonda teşkil eden maki elemanlarının başlıcaları, funda, kocayemiş, sandal, kermez meşesi, defne ve erguvandır.

C- Ot Formasyonu: İklim, toprak gibi yetişme şartlarının ağaç yetişmesine olanak vermediği yerlerde, belirli zamanlarda yağan yağışa bağlı olarak ot çıkması sonucu oluşur. Otlar, yağışlı devrede yetişme olanağı bulur, kurak devrede ortadan kalkar. Bu yüzden çoğunlukla mevsimlik ya da bir yıllıktır. Ot formasyonları savan, step ve çöl formasyonları olmak üzere üç grupta toplanır.
Savanlar: Tropikal bölgelerin kurak mevsimi bulunan yerlerinde gelişen yüksek boylu otlardan meydana gelir. Bu bitki topluluklarına savan adı verilir. Yıllık yağış miktarı 500 – 1000 mm arasındadır. Ağaçların yetişmesi için olanaklar uygun değildir. Bununla beraber yine de kurak şartlara uygun ağaçlar dağınık olsa da yer almaktadır. Savanlar yağışlı devrede yeşerir. Kurak zamanda sararır ve ortadan kalkar. Tropikal bölgelerin 8-10 ayı kurak geçen ve yıllık yağışı 500 mm’ nin altında olan yerlerinde savan türleri çok daha kurakçıl bir karakter kazanır ve dikenli savan adını alır.
Step: Orta kuşakta, yağış miktarlarının ağaç yetişmesine olanak sağlayamayacağı yerlerde görülmektedir. İlkbaharda yağışlara bağlı olarak gelişen ve yaz kuraklığına dayanamayarak sararan ve yok olan ot formasyonuna step formasyonu denir. Yıllık yağış miktarı 250 – 300′ mm yi aşmadığı yerlerde görülmektedir. Burada derine inmiş kökleri ve kurakçıl yaprakları olan otlar yer alır. Burada bitki olarak, yavşan otu, geven, yumak, stipa çayırları bulunur Asya, Avrupa, Kuzey Amerika kıtalarında ve Güney Rusya’dan Macaristan’a kadar uzanan bölgeyi içine almaktadır. Memleketimizde step alanları, İç Anadolu’ da Tuz Gölü çevresinde ve Güneydoğu Anadolu’da yer alır.
Çöl formasyonu: Yıllık yağış tutarı 250 mm’ nin altında olan yerlerde görülür. Otlar tüm sahayı kaplar. Burada otlar cılızlaşmış ve türce azalmış olarak kümeler halinde bulundukları yerlerde görülen dikenli bitki formasyonuna çöl formasyonu adı verilir. Doğu Kanarya adalarından Büyük Sahra’ya, Arabistan ve Güney İran’dan Hindistan’ın kuzeybatısına kadar uzanan bölgelerde görülür.

D-Tundra Formasyonu: Kuzey Kanada ve Sibirya’da ağaç olamayan yerleri kapsamaktadır. Senenin büyük bir kısmı karla kaplıdır. Bu yüzden çok düşük sıcaklığa dayanıklı bitkiler ancak burada yaşayabilmektedir. Genellikle bitki örtüsü yosun ve likenlerden oluşmuştur. Bunun yanında tundra formasyonu içinde dağınık olarak fazla gelişmemiş ağaççıklar görülebilir. Örnek olarak da cüce huş, cüce söğüt bitkileri verilebilir. Bu tür bitkiler yüksek dağların üst seviyelerinde görülebilir. Memleketimizde Uludağ’ın, çoğunlukla ağaç sınırı üstündeki yerlerinde toprağa yapışık durumda bir yayılış gösteren cüce ardıçlar yer almaktadır.

Dünyada Bitkilerin Dağılımı
Bu yazıyı değerlendirin..

Fikrinizi belirtmek ister misiniz?